Ja en nee. Er werden vroeger natuurlijk volop volksverhalen verteld, maar  tegenwoordig is het niet veel minder. De belangstelling voor de traditionele verhalen over witte wieven, weerwolven, reuzen en dwaallichten is momenteel erg aan het groeien, maar ook moderne genres als de mop en het broodjeaapverhaal bloeien in de mondelinge overlevering van vandaag. Volksverhalen zijn van alle tijden, en het onderzoek is ook voor de culturele ontwikkelingen in de moderne samenleving van belang.
Via toerisme, migratie en moderne communicatiemiddelen komen mensen uit verschillende landen en culturen bovendien steeds vaker met elkaar in aanraking, en daardoor ook met elkaars volksverhalen en folklore. Verhalen als die van Anansi en Nasreddin Hodja worden naar Nederland meegenomen door Antillianen, Surinamers en Turken. Op het internet en via email circuleren actuele moppen en wilde geruchten, moderne Photoshop- en filmgrappen en kettingbrieven (o.a. met viruswaarschuwingen). In moderne kunstuitingen in de stad en op het platteland vinden we de laatste tijd volksverhalen terug, die op hun beurt door gemeentes worden geclaimd en gebruikt ter promotie van (de identiteit van) stad of dorp en bevordering van het lokale toerisme, middels volksverhalenroutes, -attracties, -café's en sagensafari's. Op verhalenworkshops en op verteldagen worden mensen gestimuleerd om het verhaal (opnieuw) mondeling te verspreiden en aandacht te besteden aan de performance.
Naast het christendom drukken tegenwoordig ook andere geloofsrichtingen als islam, moderne hekserij, sjamanisme en new age hun stempel op de vertelcultuur. Oude verhaalthema's verschijnen, al dan niet aangepast, in moderne religieuze mondelinge uitingen, maar ze herleven ook in de moderne fantasy-cultuur via de (jeugd)literatuur, film en televisie, attracties en festiviteiten.
We kunnen dan ook met recht zeggen dat het volksverhaalonderzoek verder reikt dan de oude sagen- en sprookjesthema's en meer is dan onderzoek naar historische verhalen uit grootmoeders tijd, maar als een actueel en dynamisch onderzoeksgebied voortdurend in beweging is.

Een sprookje is een traditioneel volksverhaal dat speelt op een onbepaalde plaats in een onbepaalde tijd en opent daarom vaak met de woorden "Er was eens..." Niet zelden keren we terug naar een onbestemd feodaal verleden. In het begin van het verhaal wordt de held (regelmatig de jongste van een drietal, die als de domste wordt beschouwd) voor een probleem gesteld dat opgelost moet worden. De held gaat op avontuur uit en zonder dat de held zich daar veel over verwondert wordt hij tegengewerkt door kwade wezens, maar evengoed ook geholpen door goede mensen en dierhelpers. De held slaagt er in, mede dankzij zijn moed, wijsheid, eerlijkheid, goedheid of geluk, om het avontuur tot een goed einde te brengen. Het sprookje eindigt in de regel optimistisch (i.t.t. de sage), en vandaar de slotformule: "En ze leefden nog lang en gelukkig". In veel gevallen is de uitkomst dat de held trouwt met de prinses of dat de heldin in het huwelijk treedt met de uitverkoren prins. Deze sprookjes worden ook wel bruidverwervingssprookjes genoemd. In andere sprookjes gebeurt het wel dat de held rijkdom vergaart of een grote sociale promotie maakt (bijv. gepromoveerd tot opperbevelhebber). Veel sprookjes tonen jonge helden en heldinnen die zich losmaken van hun ouders en aan een zelfstandig leven in de wereld beginnen (uitzondering hierop vormen de kindersprookjes waarin kleine kinderen de hoofdrol spelen, zoals Roodkapje en Hans en Grietje). Het sprookje wordt doorgaans verteld als fictie, en het genre verwoordt bepaalde wensdromen. Bekende sprookjes zijn onder andere: Aladdin, Ali Baba en de Veertig Rovers, Assepoester, Belle en het Beest, Blauwbaard, de Bremer Stadsmuzikanten, de Dappere Kleermaker, Doornroosje, Grote Klaas en Kleine Klaas, de Kikkerkoning, de Nieuwe Kleren van de Keizer, Piggelmee, Raponsje, Repelsteeltje, Sneeuwwitje, Vrouw Holle en Zwaan Kleef Aan.

Ja, zoals we hierboven al zagen, worden er ook wel kindersprookjes onderscheiden: dat zijn sprookjes bestemd voor kinderen waarin kinderen ook de hoofdrol spelen. Voorbeelden zijn Roodkapje, Klein Duimpje en de Reus, Hans en Grietje en Janman in het Papieren Huisje.

Er wordt ook wel een onderscheid gemaakt tussen volkssprookjes en kunstsprookjes: daarover wordt nader ingegaan in de navolgende FAQ.

Volksverhaalonderzoekers onderscheiden voorts nog de volgende soorten sprookjes:

1. Diersprookje (of fabel): hierin spelen dieren de hoofdrol. Voorbeeld: De Wolf en de Zeven Geitjes.

2. Toversprookje (of wondersprookje): dit is de eigenlijke kern aan sprookjes die we nog steeds het beste kennen. In dit avonturensprookje komen we allerlei magische of wonderbaarlijke elementen tegen: een meisje komt weer levend uit de buik van een wolf, een prins verandert in een kikker, en een prinses slaapt honderd jaar in een betoverd kasteel en wordt wakker gekust door haar uitverkoren prins. Een toversprookje waarin veel wonderlijke elementen verwerkt kunnen worden is de Magische Vlucht.

3. Religieuze sprookjes: sprookjes met een christelijke moraal. In dit soort sprookjes komen bijvoorbeeld Jezus en Petrus voor die de mensen belonen, of God die iemand straft. Bijvoorbeeld het Mannetje in de Maan, die door God werd gestraft omdat hij op zondag hout ging sprokkelen. Ook engelen en duivels kunnen een rol spelen in deze sprookjes.

4. Realistische sprookjes (of novellesprookjes): deze sprookjes lijken in veel opzichten op de toversprookjes, maar het element van magie of wonder ontbreekt. Het zijn dus vooral verhalen over avonturen, slimme listen en problematische relaties. Voorbeeld: Koning Lijsterbaard.

5. Sprookjes over de domme reus of duivel: het betreft hier vertellingen over mensen die geconfronteerd worden met niet al te slimme reuzen, menseneters en/of duivels (de personages zijn regelmatig uitwisselbaar). Door allerlei truukjes zijn de mensen hun sterke maar domme tegenstanders te slim af. Een voorbeeld hiervan is het verhaal van de Stenen Uilenborden, waarin men de duivel te slim af is.

6. Humoristische sprookjes (in het Duits wel Schwankmärchen geheten): dit zijn de wat langer uitgesponnen, kluchtige vertellingen, die in het verleden ook wel boerde of klucht werden genoemd. Het zijn de voorlopers van de moderne, kortere moppen. Voorbeeld: Het Dappere Kleermakertje. Een apart genre binnen de humoristische sprookjes zijn weer de leugensprookjes, zoals Luilekkerland, het Grote Schip van Sinternuit en de verhalen à la de baron van Münchhausen.

7. Kettingsprookjes: vertellingen over een reeks samenhangende gebeurtenissen (de kat bijt de muis, de muis knaagt het touw, het touw vangt de os, de os drinkt het water, het water blust het vuur, het vuur brandt de stok, de stok slaat de hond, en de hond bijt het varkentje). Voorbeeld: het Oude Vrouwtje en haar Varken.

8. Schriksprookjes (in het Engels wel Catch Tales geheten): een spannend verhaal waarbij aan het slot, onverwachts, iemand uit het publiek wordt vastgepakt en aan het schrikken gemaakt. Voorbeeld: het Gouden Armpje.

Een volkssprookje is - vaak in de loop der eeuwen - ontstaan en gegroeid in de mondelinge overlevering. Een kunstsprookje is door een schrijver - bij wijze van spreken in één keer - achter zijn bureau verzonnen en opgeschreven. Hans Christian Andersen heeft voornamelijk kunstsprookjes geschreven: ze komen doorgaans niet uit de mondelinge traditie. Voorbeelden: Het Lelijke Jonge Eendje, het Meisje met de Zwavelstokjes, de Kleine Zeemeermin. In het verleden is er door volkskundigen weinig onderzoek gedaan naar kunstsprookjes, omdat ze meer tot de letterkunde behoorden dan tot de mondelinge traditie.

Nu kan men het strenge onderscheid wel wat relativeren. In bepaalde gevallen blijken volkssprookjes toch een schriftelijke oorsprong te hebben (zoals de Dans in de Doornstruik), en het is in elk geval niet zo, dat ze louter in de mondelinge overlevering hebben gecirculeerd. Ook later opgetekende en literair bewerkte versies van sprookjes (zoals door Charles Perrault en door de gebroeders Grimm) zijn een schakel in de transmissie geweest en hebben de sprookjes levend gehouden.

Ook al zijn de meeste sprookjes van Andersen dan kunstsprookjes, dat wil niet zeggen dat ze nu niet in de mondelinge overlevering voorkomen. Velen kunnen zijn sprookjes navertellen dankzij het sprookjesboek of de tekenfilmversie van Walt Disney.

Ook dat is moeilijk te zeggen: ze kunnen in feite overal vandaan komen. Wel kunnen we met zekerheid stellen dat het sprookje een Euraziatisch fenomeen is, dus van IJsland en Ierland tot aan Japan, met inbegrip van het Midden-Oosten en Noord-Afrika. Sprookjes die elders zijn gevonden, zijn door kolonisten meegebracht. Indianen, Aborigines en Maori kennen geen sprookjes van zichzelf, in de zin van vertellingen over een feodaal verleden met koningen en prinsessen: ze kennen wel andere soorten volksverhalen zoals mythen, sagen en fabels. Het sprookje van de Drakendoder komt waarschijnlijk oorspronkelijk uit het Midden-Oosten, en dat geldt ook voor veel verhalen uit Duizend-en-een Nacht. Repelsteeltje is een Europees sprookje. Assepoester zou wel eens van oorsprong een Aziatisch sprookje kunnen zijn - althans de oudste versies komen uit China en Vietnam.

Sprookjes zijn - net als alle andere soorten volksverhalen - in principe internationaal vertelgoed: ze trekken zich van politieke of taalgrenzen niets aan. Dit betekent dat de meeste sprookjes internationaal zijn. Het komt eigenlijk niet voor dat een sprookje alleen in Nederland bekend is en daarbuiten niet. Kortom, een typisch Nederlands sprookje bestaat niet. Toch is er een volksverhaal dat in elk geval zijn kerngebied in Nederland schijnt te hebben gehad en dat is het sprookje van de Appelvangproef. Het verhaal is tegenwoordig niet zo heel erg bekend meer, maar de crux van het verhaal is dat een toegeworpen appel verraadt of iemand een man of een vrouw is. Mannen vangen een appel door de knieën naar elkaar toe de brengen, vrouwen door de benen te spreiden (als ze een lange rok aan hebben). Door deze proef wordt een als vrouw verklede rover ontmaskerd.

Hoewel typische Nederlandse sprookjes niet bestaan, blijkt uit een sprookjesenquete van het DOC Volksverhaal en de Efteling uit 2008 dat de volgende sprookjes als 'typisch Nederlands' worden gezien door de Nederlanders:

Er zijn de afgelopen jaren wat onderzoekjes geweest, die wel enige variatie vertonen, maar de Top 5 laat tegelijkertijd zien dat Sneeuwwitje, Roodkapje, Assepoester en Doornroosje toch wel favoriet zijn.

Het meest verrassende is eigenlijk, dat in 2004 plotseling de Surinaams-Antilliaanse (Creoolse) vertellingen over Anansi de spin hun entree maken.

Uit een sprookjesenquete van het DOC Volksverhaal en de Efteling in 2008 blijkt dat Sneeuwwitje het favoriete sprookje is (van ouderen). Kinderen geven de voorkeur aan Assepoester, gevolgd door Sneeuwwitje, Roodkapje, Doornroosje en Hans en Grietje. Anansi de spin staat op de vijfde plaats in de categorie 'naamsbekendheid overige sprookjes', gevolgd door Nasreddin Hodja. Reinaart de Vos en Tijl Uilenspiegel staan in deze categorie op de eerste en respectievelijk tweede plaats.

Voor sagen geldt in feite hetzelfde als voor sprookjes. Sommige sagen kunnen teruggaan tot de Germaanse cultuur terwijl bepaalde historische sagen bijvoorbeeld niet verder teruggaan dan de Opstand (Tachtigjarige Oorlog) of de Napoleontische tijd. Welbeschouwd zijn we over het Germaanse volksgeloof - althans voor wat betreft de Nederlandse situatie - bijster slecht geïnformeerd. De Germanen hebben zelf nauwelijks iets op schrift achtergelaten. De kennis die we hebben over de Germanen is voornamelijk afkomstig van hun vijanden, de Romeinen, en vijandschap levert zelden objectief betrouwbare bronnen op. Eigenlijk moeten we wachten tot de middeleeuwen vooraleer we beter geïnformeerd worden over het geloofsleven en de sagen hier te lande. De middeleeuwer was bekend met alven (vgl. elfen), zeemeerminnen en kobolden (vgl. kabouters), er zijn tover-recepten overgeleverd en men wist wat heksen waren. Het traditionele heksen(waan)beeld - heksen kunnen vliegen dankzij heksenzalf en hebben sexuele omgang met de duivel - zoals dat nog eeuwen zou doorwerken, is overigens pas aan het eind van de middeleeuwen geconstrueerd en wel in de Heksenhamer (1486) van Heinrich Kramer en Jacob Sprenger. Het geloof van de gewone middeleeuwer in lucht-, water- en aardwezens werd overigens krachtig bestreden door de katholieke kerk: de wezens werden gedemoniseerd en derhalve tot duivels en demonen verklaard. Ook in de orthodox-christelijke kerken gebeurt dit heden ten dage nog steeds.

Evengoed als er nauwelijks typisch Nederlandse sprookjes zijn, zijn er ook bijna geen typisch Nederlandse sagen; ook hier betreft het immers een internationaal genre. De sage van de Vliegende Hollander wordt wel gezien als een typisch Nederlandse sage, maar het verhaal is in Engeland verzonnen, en verhalen over spookschepen bestaan over de hele wereld. Ook de sage van het Vrouwtje van Stavoren lijkt erg Nederlands, maar het motief van de ring die wordt teruggevonden in een vis stamt al uit de klassieke oudheid. Het verhaal van Hans Brinker is al helemaal geen Nederlandse sage: de vertelling is verzonnen door de Amerikaanse schrijfster Mary Mapes Dodge en gepubliceerd in haar boek Hans Brinker or the Silver Skates (1865). Vóór de publicatie had nog nooit een Nederlander ooit gehoord van een jongetje dat zijn vinger in de dijk stak. Na de publicatie is het verhaal langzaam maar zeker de oceaan overgestoken, en inmiddels kunnen de meeste Nederlanders zich wel iets voorstellen bij het verhaal van Hans Brinker (al kent lang niet iedereen zijn naam).

Een kwispel is een soort raadsel, meer in het bijzonder een raadselspel, waarbij iemand de afloop van een verhaal in één korte en mysterieuze zin opgeeft, waarna de andere deelnemers moeten raden wat er gebeurd is. Er mogen alleen vragen gesteld worden waarop met ja of nee geantwoord mag worden. Het is dus aan de raders om de plot van het verhaal te ontdekken. Anders dan bij gewone raadsels heeft de kwispel een retrospectief karakter ("Wat is er gebeurd?"). De opgave kan bijvoorbeeld zijn: er ligt een man dood in een telefooncel. De oplossing is: een man heeft een enorme vis gevangen. Onderweg stopt hij bij een telefooncel om een vriend te vertellen van zijn vangst. In zijn enthousiasme om uit te beelden hoe groot de vis is, slaat de man met beide armen door de ruiten van de telefooncel; hij loopt slagaderlijke bloedingen op en sterft. De kwispel - het woord is kennelijk een samentrekking van kwis en spel - is een relatief jong verhaalgenre, waarschijnlijk ontstaan in de tweede helft van de 20e eeuw. 

De moderne sage of stadssage (urban legend) staat in Nederland het best bekend als broodjeaapverhaal, genoemd naar het boek dat Ethel Portnoy schreef over dit genre in 1978. Broodjeaapverhalen zijn in feite de opvolgers van de traditionele sagen. Spreekt uit de oude sagen de latente angst voor het bovennatuurlijke, zoals duivels, spoken, heksen en witte wieven, in de hedendaagse sagen is dat gewijzigd in aardse angsten voor rampen, bizarre ongelukken, criminaliteit, moderne technologie en sociale pijnlijkheden. Moderne sagen worden ook regelmatig verteld om even te kunnen griezelen. Broodjeaapverhalen zijn over het algemeen even kort als sagen, en de inhoud is over het algemeen spannend en griezelig. Het verhaalde zou vaak "een vriend van een vriend" werkelijk overkomen zijn, en zowel verteller als luisteraar nemen het verhaal vaak voor waar aan. Het broodjeaapverhaal is echter niet waargebeurd, al bevat ongeveer tien procent ergens wel een kern van waarheid. Broodjeaapverhalen worden geacht vooral te circuleren onder jonge stadsbewoners, maar ook onder ouderen op het platteland zijn de verhalen bekend. Voorbeelden van broodjeaapverhalen zijn het Hondje in de Magnetron, de Gestolen Nier, de Fatale Ontgroening, het Wandelende Dekbed, de Hond die bij de Chinees als Gerecht Werd Opgediend, de Kikvorsman in het Verbrande Bos, de Sperma in de Knoflooksaus en de Gedeelde Soep. Er bestaan ook meer komische broodjeaapverhalen, zoals de vertellingen over de Zwervende Tuinkabouters en het Kunstgebit aan de Hengel/in de Kabeljauw, maar deze vormen vooralsnog een minderheid.